Seeltersk

Dät seelterfräiske Sproakgebiet in do Fräislounde

Dät Seelterske of Seelterfräiske (dt. das Saterfriesische) - ju seelter Sproake - is ne fräiske Sproake, ju fon sowät 2.200 Moanskene boald wäd in Seelterlound. Ju Touhoopestaalenge fon ju Sproake wiest, dät ju uk as Geheemsproake bruukt wuude.

Gebiet

Dät seelterfräiske Sproakgebiet

Seelterlound waas bit uungefeer 1900 n Soundinsel midde in oafte uunbegungboare hooge Foane. Uk truch ju isolierde Loage is ju Fräiske Sproake hier bewoard blieuwen. N uur Faktor waas dät dät litje Lound ätter ju Reformation fon dän Biskup fon Munster rekatolisierd wuude, wiertruch Familienferbeende mäd dät aastfräiske Noude ousnieden wuuden. Wichtige Ärwäärbsmiddele wieren bit uum 1800 Honnel un Skipfoart uur dän litje Stroom ju Seelter Äi un deerätter Eedgreeuweräi un in 't Noude holten Skipsbau. Ätter 1900 wuude ju Buuräi ap do kultivierde hooge Foane gans wichtich.

Dät Sproakgebiet uumfoatet trjo Täärpe: Strukelje, Roomelse un Skäddel. In ju junge Kolonie Seedelsbierich wäd nit fuul Seeltersk boald. Däälich bildje do mädnunner ju Meente Seelterlound mäd n Uurfläche fon 123 km² un sun 13.000 Ienwoonere. Wan uk do Seeltersk-Baalere ne Minnerhaid sunt, so bildje jo in Ferwaltenge un Wirtskup daach n wichtigen Faktor. Ieuwenske Seeltersk un Hoochdüütsk behärskje jo dät Platdüutske, ju Sproake fon do uur 'gewöönelke' Ljuude.

Stoatus

Dät Seelterske is siet soowät 1800 bekoand uut Apteekengen fon Äntdäkkengsraisere un Sproakkundige. Ätters is dät fuul unnersoacht wuuden. Eerste siet 1950 fangt dät Seelterske oun n bitjen Skriftsproake tou wäiden. Uum 1945 waas ju Loage fon ju Sproake in do oolde Käädentäärpe noch so stäärk, dät ferskeedene Fluchtlinge uut Aast-Düütsklound sloank Seeltersk baalen leerden. Ätters geenen fuul Seelter Oolden deertou uur, hiere Bäidene ap Hoochdüütsk (af Platdüütsk) aptouluuken. Do lääste Jiertjaande koom deerap ne Reaktion un wäd uk n Bitje Seeltersk an do Skoulen roat. Ne Seeke ju foar bee Sieden fuul Ärfoulch rakt, läite do seelter Uuren fon allere Ljuude in Bäidenstuune. Uk kuume hier un deer seelter Beteekengen ap Huuse un sunt nu do seelter Täärpnoomen uk ap do Skilde anroat. Dät is foar n grooten Deel bewierked fon dän Seelter Buund.
Ju seelter Sproake stoant unner Skuts fon ju Europäiske Charta fon do Regionoal- un Minnerhaidssproaken.

Fonetik un Fonologie

Kuute Sälwenluude
Luud	Bemäärkenge	IPA	Biespil	Uur Sproaken
/a/		[a]	Gat, falsk, kanne
/ä/		[ɛ]	Fäk, fäl, rädje
/e/		[ə]	se, et, bekoand
/i/	ä-oartich	[I]	Wille, licht, bidje
/o/	a-oartich	[ɔ]	Stok, konne
/ö/		[œ]	bölkje
/u/	o-oartich	[ʊ]	Stuk, Buk
/ü/	(ö-oartich)	[ʏ]	wül, Fründ
Hoolfloange Sälwenluude
Luud	Bemäärkenge	IPA	Biespil	Uur Sproaken
/ie/		[iˑ]	Wiele, liek, Liene
/uu/		[uˑ]	fuul, Buuk
/üü/		[ʏˑ]	trüütich, wüül
Loange Sälwenluude
Luud	Bemäärkenge	IPA	Biespil	Uur Sproaken
/aa/		[aː]	Taal, Paad	so as in dät ängelske „father“
/ää/		[ɛː]	sääd, Stääd	so as in dät frantsööske „tête“
/ee/		[eː]	leet, Feete, leese	so as in dät düütske „leben“
/íe/	Akzent wäd maastens nit skrieuwen	[iː]	Sies, Liene, fiere	so as in dät düütske „Biene“
/oa/		[ɔː]	Toal, Hoase	so as in dät ängelske „water“
/öä/		[œː]	Göäwel, böädelje	so as in dät frantsööske „œvre“
/oo/		[oː]	Dook, groot, Hoose	so as in dät düütske „Sohn“
/öö/		[øː]	Grööte, drööme	so as in dät düütske „Höhle“
/úu/	Akzent wäd maastens nit skrieuwen	[uː]	fuul, suur, suuge	so as in dät düütske „Mut“
/ü'ü/	Akzent wäd maastens nit skrieuwen	[yː]	Düüwel, düütelk	so as in dät düütske „fühlen“
Twieluude
Luud	Bemäärkenge	IPA	Biespil	Uur Sproaken
/áu/	Akzent wäd maastens nit skrieuwen, a + hoolfkuute u	[aːu]	gau, kauje
/ai/		[aːi]	nai, Sail, taie	so as in dät düütske „Bein“
/äi/	kuute ä + hoolfkuute i	[ɛɪ]	näi, Skäip, wäit
/au/		[au]	Dau, flau, haue	so as in dät düütske „Laut“
/äu/	kuute ä + hoolfkuute u	[eu]	häuw, stäuwen
/eeu/	loange ee + hoolfkuute u	[eːu]	skeeuw, leeuwe
/ieu/	hoolfkuute ie + hoolfkuute u	[i.u]	Lieuw, ieuwen
/oai/	loange oa + hoolfkuute i	[ɔ:ɪ]	Koai, oain, loaierje
/oi/		[ɔy]	skoi, Moite, bloie
/öi/	kuute ö + hoolfkuute ü	[œ:i]	Möie, öile	so as in dät düütske „neu“
/ou/		[o:u]	Douk, Lound, roupe	so as in dät düütske „laut“

Däälich

Medien

Ju Ems-Vechte-Welle häd älke two Wieke fon 11:00 bit 13:00 ne Seendenge uut Seelterlound ap Seeltersk un Plat. In Internet skrieuwt ju Näissiede www.stuuns.com ap Seelterfräisk. In dän "General-Anzeiger" fon Rhauderfehn un ju "Nordwest-Zeitung" fon Ooldenbuurich ärskienen räägelmäitich Artikkele uur dät Seelterfräisk of ap Seeltersk.

Säärke

Toumindest eenmoal in do two Jiere wäd in ju roomske Säärke ne Misse ap Seelter ouheelden. Dät Näie Testament is fon Marron Fort uursät ap Seelterfräisk. Dät Bouk is nit bloot foar do Seelterfräisen skreeuwen, man foar aal do Fräisen so as dät foare in dät Näie Testament stoant: "Dät näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwers fräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, do Groninger Umelounde, Aastfräislound, dät Jeverlound un Butjoarlound"

So konnen uur Fräisen, do neen Seelterfräisk baale, daach uk ju Sproake leere wült et uurs nit fuul Literatuur rakt.

Literatuur

Et rakt uk ne Siede Seelterfräiske Literatuur.

Immer moor Seelterfräisen fange oun in ju oaine Sproake tou skrieuwen. Sänt 1990 sunt two literäre Bouke ap Seeltersk publisiert, mäd Fertälstere un Dööntjene. Do hieden bee ne Aploage fon duusend. Margaretha Grosser häd al fuul Bouke ap Seeltersk skrieuwen af in dät Seelterske uursät.

Sjuch uk

• Unnersäikere fon ju seelter Sproake
• Äntwikkelenge fon do seelter Luude
• Seeltersk-Unnergjucht
• Seelterfräiske Literatuur

Ferwiese ätter buuten

• Seelter-Kursus in Ooldenbuurich (It Nijs)
• Euromosaic
• Näie Seelter Siede
• Seelter Kurs ap Internet
• Portoal foar Lowlands-L, seelterske Fersioun
• Spreeken Seeltersk! Nr.38, 39
• Wier kumt dät Woud häär?
• Dialektatlas

Fideo's

• GA-Video mäd Gretchen Grosser uur Seeltersk
• Fideos: Seeltersk leere mäd Gretchen Grosser [1]
• Fideo Seeltersk ap RTL Bremen

Woudeliesten

• Woudelieste Düütsk-Seeltersk
• Woudelieste Seeltersk-Düütsk
• NSW, Nai Seelter Woudebouk, Seeltersk - Düütsk - Wäästfräisk - Ängelsk, Bouksteewe A-E un G+H (beskrieuwend Woudebouk; noch in Oarbaid).

Sproaken in Düütsklound
Düütsk: Alemannisk - Bairisk - Hoochfrankisk
Middeldüütsk: Ripuarisk - Paltsersk - Moselfrankisk - Hessisk - Thüüringisk - Hoochsaksisk - Slesisk-Lausitsik - Berliensk-Brandenbuurichsk
Läichdüütsk: Läichsaksisk af Platt - Kleverloundsk - Limbuurichsk
Fräisk: Seeltersk - Noudfräisk
Uur Sproaken: Jüttendänisk - Hoochsorbisk - Läichsorbisk