Aastfräiske Sproake

Uut Wikipedia
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Toalkoarte mäd do fröiere un hüütige fräiske Toalgebiete.
Historisk Toalgbiet fon do aastfräiske Dialekte.

Ju aastfräiske Sproake is een fon do tjo fräiske Sproaken. Bolde ju ganse Sproake is däälich uutstuurwen, bloot dät Seelterske rakt et däälich noch in dät Seelterlound.

Skichte[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

In dät Middeloaler wuude fon Groningerlound bit tou dät Lound Wursten aastlauwersk Fräisk (Ooldfräisk) boald. Uut disse Tied sunt ferskeedene Gjuchthondskrifte so as dät Brookmer Gjucht uurlääwerd. Sietdäm 15. Jierhunnert wuude dät Läichdüütske in disse Region immer wichtiger. Uum 1600 is dät aasterlauwersk Fräisk grattendeels uutstuurwen in Groningerlound un in Aast-Fräislound rakt et dan noch do Sproakailounde Seelterlound, Upgant, Harlingerlound, Wangerooge un dät Lound Wursten. Uur dän Unnergong fon ju fräiske Sproake is oaber nit fuul bekoand, eenfach uumdät domoals nit so fuul apskreeuwen wuude. Ubbo Emmius wist oaber dät et foar sien Tied een fräiske Sproake roate un dät do nit-Fräisen ju Sproake nit ferstuuden, man hie säärm kuude ju Sproake nit baale of skrieuwe.

Die Unnergong fon ju fräiske Sproake in Aast-Fräislound koom nit bloot truch dät Läichdüütske, wildääge regionoale Geböärnisse spielen uk ne Rulle. So waas ju Loundskip Riustringen an dät Eende fon’t Middeloaler een wichtige Region foar ju seelter Sproake, wierwai ferskeedene Gjuchtshondskrifte uurlääwerd sunt. Ätter Stoarmfloude in do Jiere 1164, 1334, 1362 un 1372 äntstuude dän Jadebousem. Aan Haaldeel fon Riustringen koom deertruch unner Woater. Dät Lound ferswoont un so uk do Ienwoonere un hiere Toal.

1632 wuude in Upgant een Hoochtiedsgedicht skreeuwen. Dät Upganter Fräisk heerde, juust as dät Seelterske, tou do oamsfräiske Dialekte. Deerätter wuuden neen Täkste moor uut disse Region uurlääwerd. Dät Harlingerfräisk un Wurstfräisk wuuden noch bit in dät 18. Jierhunnert boald. Fon dät Wangeroogiske is noch relativ fuul uurlääwerd so as Woudelieste, Geskichten un Toonapnoamen. Do lääste Baalere sunt 1950 stuurwen.

Näiaastfräiske Dialekte[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Et rakt däälich bloot noch seeltersk un neen uur Dialekte. Bie do näisaastfräiske Dialekte wäd, basiert ap skriftelke Uurlääwerengen, dän Unnerskeed twiske Oamsfräisk un Weserfräisk moaked:

  • Aastlauwersfräiske Sproake
    • Oamsfräisk
      • Seelterfräisk
      • Upganter Fräisk (uutstuurwen in dät 17. Jierhunnert)
      • uur uutstuurwen oamsfräiske Dialekte
    • Weserfräisk
      • Harlingerfräisk (mongelse uk as Uurgangsdialekt twiske Oams- un Weserfräisk; uutstuurwen uum 1800)
      • Wurstfräisk (uutstuurwen, fermoudelk Ounfang fon dät 18. Jierhunnert)
      • Wangeroogisk (1950 uutstuurwen)
      • uur uutstuurwen weserfräiske Dialekte