Aastfräiske Sproake

Uut Wikipedia
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Toalkoarte mäd do fröiere un hüütige fräiske Toalgebiete.

Ju aastfräiske Sproake is een fon do tjo fräiske Sproaken. Bolde ju ganse Sproake is däälich uutstuurwen, bloot dät Seelterske rakt et däälich noch in dät Seelterlound.

Klassifikation[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Mäd ju wäästfräiske un noudfräiske Sproake is ju aastfräiske Sproake Deel fon ju fräiske Sproakgruppe. Do tjo Sproake stamme fon dät Ooldfräiske ou, man do hääbe sik in do fergeene Jierhunnerte aal uurs äntwikkelt. Ju Äntwikkelenge geen foar älke fräiske Sproake uurs, un so sunt do uutnunner woaksen. Die naiste Früünd tou do fräiske Sproaken is ju ängelske Sproake. Ju ängelske Sproake un do fräiske Sproaken heere tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie (Anglofräisk). Dät Anglofräiske wäd uk wäil Noudwäästgermanisk naamd, un bildet ne Unnersproakgruppe binnen do Germaniske Sproaken.

Skichte[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Foar 1600[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

In dät Middeloaler wuude fon Groningerlound bit tou dät Lound Wursten aastlauwersk Fräisk (Ooldfräisk) boald. Uut disse Tied sunt ferskeedene Gjuchthondskrifte so as dät Brookmer Gjucht uurlääwerd. Sietdäm 15. Jierhunnert wuude dät Läichdüütske in disse Region immer wichtiger. Uur dän Unnergong fon ju fräiske Sproake is oaber nit fuul bekoand, eenfach uumdät domoals nit so fuul apskreeuwen wuude. Ubbo Emmius wist oaber dät et foar sien Tied een fräiske Sproake roate un dät do nit-Fräisen ju Sproake nit ferstuuden, man hie säärm kuude ju Sproake nit baale of skrieuwe.

Die Unnergong fon ju fräiske Sproake in Aast-Fräislound koom nit bloot truch dät Läichdüütske, wildääge regionoale Geböärnisse spielen uk ne Rulle. So waas ju Loundskip Riustringen an dät Eende fon’t Middeloaler een wichtige Region foar ju seelter Sproake, wierwai ferskeedene Gjuchtshondskrifte uurlääwerd sunt. Ätter Stoarmfloude in do Jiere 1164, 1334, 1362 un 1372 äntstuude dän Jadebousem. Aan Haaldeel fon Riustringen koom deertruch unner Woater. Dät Lound ferswoont un so uk do Ienwoonere un hiere Toal.

1600-1800[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Historisk Toalgbiet fon do aastfräiske Dialekte.

Uum 1600 is dät aasterlauwersk Fräisk in Groningerlound un Aast-Fräislound grattendeels uutstuurwen. In Aast-Fräislound wuuden in Upgant, Jeverlound, Lound Wursten un Harlingerlound Täkste un Woudeliesten uurlääwerd.

Jeverlound[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Fon Jeverlound is bekoand, dät die Pestoor Meinard Focken fon’t Täärp Heppens, dät leeter n Stäädsdeel fon Wülmshoawen wuude, in’t Jier 1568 die lääste Pestoor waas, die dän Goddestjoonst ap Fräisk moakede. Do Heinrich Georg Ehrentraut do Jeverlounde ätter ju Geskichte fon ju fräiske Sproake fräigede, wisten do Jeverlounder nit moor dät dät Fräiske, ju Sproake fon hiere Foaroolden waas.

Upgant[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

1632 wuude in Upgant fon Imel Agena n Hoochtiedsgedicht skreeuwen. Dät Upganter Fräisk heerde, juust as dät Seelterske, tou do oamsfräiske Dialekte. Deerätter wuuden neen Täkste moor uut disse Region uurlääwerd.

Lound Wursten[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Dät Wurstfräisk is uum 1700 al grattendeels ferswuunden. In Imsum, dät in’t Lound Wursten lait, wuude sicher noch in’t Jier 1723 Fräisk boald. Et rakt Bewies, dät uumetou ‘t Jier 1750 bie ne Truurfier in’t Lound Wursten noch ne Ansproake ap Fräisk heelden wuude. Muugelk wieren dät do lääste Woude in’t wurstfräiske Dialekt, as Uumgoangssproake waas ju Sproake al siet Jiertjaanden ferswuunden.

Harlingerlound[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Do eensige Woude fon’t Harlingerfräisk wuuden 1690 fon dän Pestoor Johannes Cadovius Müller in ju ‘’Memoriale linguae Frisicae’’ apskreeuwen. Hie skrift dät et Fräiske in sien Tied, in Aastfräislound “mäd n Ljoacht” soacht wäide mout. In’t Harlingerlound roate dät woarskienelk uum 1800 noch een Persoon, ju Fräisk bale kuude, ju appe Naite fon Esens lieuwede. [1]

Ätter 1800[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Ju fräiske Sproake blift ätter 1800 ap Wangerooge un in’t Seelterlound. Woarskienelk kuude do ju fräiske Sprake bewoarje, uumdät do so isoliert woonden. Wangerooge waas ju eensige Ailound fon’t Lound Ooldenbuurich, dät Seelterlound liech twiske ju Foane un ju Seelter Äi.

Wangerooge[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Bie n Stoarmfloud in’t Jier 1854 moast ju Befoulkenge fon Wangerooge dät Ailound ferlaite. Ju moasten fon ju Regierenge in Varel woonje. 1856 wuude die näie Fuurtouden ap’t Ailound baud, un deerätter wuuden uk wier Huuse ap’t Ailound baud. N groot Deel fon do näie Bewoonere boalden neen Wangerooger Fräisk, man Platdüütsk of Hoochdüütsk. Deertruch lieuwede n Deel fon ju Wangerooger Sproakmeenskup ap Wangerooge un n Deel in ju Siedelenge ‘’Neu-Wangerooge’’ in Varel. Do lääste Persoone, do Wangerooger Fräisk bale kuuden, sunt 1950 in Varel stuurwen. Deertruch stoorf uk ju weserfräiske Dialektgruppe uut. Dät Wangeroogiske is oaber fon ferskeedene Sproakwietenskuppere riekelk dokumäntiert wuuden.

Seelterlound[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Ätter’t Uutstierwjen fon’t Wangeroogiske Fräisk is dät Seelterfräisk die lääste Räst fon ju aastfräiske Sproake.

Näiaastfräiske Dialekte[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Et rakt däälich bloot noch seeltersk un neen uur Dialekte. Bie do näisaastfräiske Dialekte wäd, basiert ap skriftelke Uurlääwerengen, dän Unnerskeed twiske Oamsfräisk un Weserfräisk moaked:

  • Aastlauwersfräiske Sproake
    • Oamsfräisk
      • Seelterfräisk
      • Upganter Fräisk (uutstuurwen in dät 17. Jierhunnert)
      • uur uutstuurwen oamsfräiske Dialekte
    • Weserfräisk
      • Harlingerfräisk (mongelse uk as Uurgangsdialekt twiske Oams- un Weserfräisk; uutstuurwen uum 1800)
      • Wurstfräisk (uutstuurwen, fermoudelk Ounfang fon dät 18. Jierhunnert)
      • Wangeroogisk (1950 uutstuurwen)
      • uur uutstuurwen weserfräiske Dialekte

Beispile[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

dät Lieuw
Seelterfräisk Oge Nose Oor Mule Tusk Tunge Rääch Häid Stierne Ierm
Harlingerfräisk oog nusze .ehr thut, muhl tusck tong rigg heude voorblade irm
Wangerooger Fräisk oog náazii oor tuut tusk tung rigg haid stiir eerem
Wurster Fräisk oáge nesie ahr mutt tosch tonge régg hede stiérrn ä' rm
do Tälwoude
Seelterfräisk aan, een two, twäin tjo, träi fjauer fieuw säks sogen oachte njugen tjoon
Harlingerfräisk eyhn, en, ohn two, twah triau, triah viaur, viahr fiffe seghs soggen ochte, achte niuggen, nioggen thyahn, thyn
Wangerooger Fräisk än, ain, ään twein, twoo three, thriuu fiaur fiiv sëx siuugn acht niuugn tjoon
Wurster Fräisk ehn tŏwàh tërjáh veijóhr five sechss tsiŭgùn acht nĭgúhn tjahn
do Moanskene
Seelterfräisk Moanske Mon Wieuw Babe Mäme Bäiden Suun Dochter Bääsebaabe, Grootfoar Bääsje
Harlingerfräisk minsck ziehl, kerel wuff vaar, babbe, heite mem been zuhn tiochter aahlvaar ahlmem
Wangerooger Fräisk minsk mon wüüf foor maam been súunuu faun oopël oomël
Wurster Fräisk mínscke mänň wíff nan mohm bahren snuh, sohn dochter gróot nan groote möhm
ju Infrastruktuur
Seelterfräisk Bauwierk Mure Koai Dak, Däk Huus Säärke Määrked Köäkene Sträite Ljoacht
Harlingerfräisk geboude muhr kay theck hues zierck merck kouken strait liacht
Wangerooger Fräisk Bauwäärk muur kooii täck húus sjiriik määrkët köökën strait liacht
Wurster Fräisk geböwd muhr kay dŭkkáh huss schirä'ck marcked koâcken straat ljacht
do Panduuren
Seelterfräisk Spegel Klood Houd Moantel Kroage Wonte Gäddel Skou Hoamd Bukse
Harlingerfräisk spiagel klaade hoohde mantel kaag wunthe gerdel schuar hembde bückse
Wangerooger Fräisk spiióogël kleet hood mantel kráge wund gë'ddël schoor hammiin bux
Wurster Fräisk spegel kláed hódě móntěl befken wand gorrel schifwahr hěmmìn bocksen
do Tiedwoude
Seelterfräisk gunge sjo täiwe kume here drieuwe nieme luke sniede stounde
Harlingerfräisk gungen schiaden taifen kuhmen heeren trifen nihmen lucken schnieden staunen
Wangerooger Fräisk gungŸën sjoo teiv kummë heer driiv nimmë luuk sniith staun
Wurster Fräisk gongen sijáhn tofen komahn hären driwen nämáhn laucken schnieden stohn
die Ietkoomer
Seelterfräisk Boank Stoul Lätse Soaks Fuurke, Gaffel Buddel Pot Kurich Säk Kanne
Harlingerfräisk benck stull letz saghs forck, jeffel lechel kroch korff seck konn
Wangerooger Fräisk bank stool läts sax fåårk burrel krog kurf säck kaan
Wurster Fräisk bänck stóhl leppel sax foórck flesck kroog koorf säcke kónně
ju Äide
Seelterfräisk Woater Ies See Sood Äide Bierich Sound Lound Brääch Stääd
Harlingerfräisk wetter yhs zeeh soohde eerde birg sohn lohn bregge stede
Wangerooger Fräisk wattër iis see sooth iird bäärg saun laun brüg stääd
Wurster Fräisk witihr iss see saadt ehrde beerg sauhn lauhn bréggě stédde
dät Ieten
Seelterfräisk Flaask Soalt Frucht Pere Appel Nute Plume Meel Bjoor Molk
Harlingerfräisk flesck, flasck,fliosck salt frichte pyhjrr appel nuuht quidse mill biahr melck
Wangerooger Fräisk flask salt frucht pürre áppel núttë plúum millii biioor mëlk
Wurster Fräisk flesck solt facht pähr appel nöte plumme mĭlà bějàhr mellějùck
do Dierte
Seelterfräisk Fugel Rouk Lünik Gous Duwe Fisk Foaks Wulf Ku Hoangst
Harlingerfräisk fiuggel rafen finck goos duhfe fiosck foghs wulff ky hingst
Wangerooger Fräisk fuugël rauk løøniinŸg goos duuv fisk fux wuulf kuu hingst
Wurster Fräisk vagel räfe sparlinck gôoss duwe fische foss wulff kuh pärdt
do Foarnoomwoude
Seelterfräisk iek du hie ju wie jie jo
Harlingerfräisk ick tu jam jar, ju wy jem zy
Wangerooger Fräisk ik hi yu wi yum ya
Wurster Fräisk ick du hie ju wi tjinn tja


Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen[Quelltext bearbeiten]

Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:

  1. Arjen P. Versloot: Der Niedergang des Friesischen zwischen Lauwers und Weser. In: Horst H. Munske (Hrsg.): Handbuch des Friesischen. Niemeyer, Tübingen 2001.