Seelterfräiske Literatuur

Uut Wikipedia
Wikselje tou: Navigation, Säike (08)

Die Begriep Seelterfräiske Literatuur uumfoatet do literariske Wierke in ju seelterfräiske Sproake.

Foar 1950[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Dät Gedicht Aadentied fon Gesina Lechte-Siemer in hiere oaine Hondskrift.

Foar 1550 wuude dät Ooldfräiske bruukt foar dät Apskrieuwen fon Gjuchtstäkste. Et rakt neen spetsifiske Gjuchtstäkste uut dät Seelterlound. Uut ju Tied fon 1550 bit 1800 rakt et een poor Täkste uut Aast-Fräislound, man deer sunt neen Täkste uurlääwerd wuuden uut dät Seelterlound. 1632 wuude in Upgant een Hoochtiedsgedicht skreeuwen. Dät Upganter Fräisk heerde, juust as dät Seelterske, tou dät Oamsfräiske.

Die ooldste seelter Täkst, ne Uursättenge, is "Die ferläddene Suun" fon dän Strukeljer Koaster Sixtus Ahlrichs fon 1812.[1]. Die eerste seelter Fertäller waas Hermann Griep (1800-1871), uk wäil Fokke Hämken naamd. Hie skreeuw ferskeedene Dööntjene un Soagen. Sien Oarbaid wuude 1846 fon Johann Friedrich Minssen (1823-1901) apskreeuwen un eerst in 1970 hääruutroat.[2] Minssen häd uk ferskeedene seelter Spräkwoude touhoopesoacht. In sien Wierk uut dät Jier 1846 stound ju seelter Spräkwoudesamlenge mäd aal touhoope 897 Spräkwoude in ju seelterske Sproake. Theodor Siebs (1862-1941) publisierde 1893 een Bouk wieroun Dööntjene fon anonime Fertällere stounde.

Gesina Lechte-Siemer (1911-2007) waas ju eerste Dichterske in ju seelterfräiske Sproake. Ju waas aal as Bäiden an't dichtjen. Dät Tjooterstuk Louts Hinerks Tjoue häd ju 1931/32 skreeuwen.

1950-1990[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

1953 skreeuw Hermann Janssen (1888-1971) een Artikkel in dät regionoale Blääd General-Anzeiger, un fräigede do Leesere, Täkste in ju seelterfräiske Sproake an ju Saitenge tou stjuuren. As 1953 do Saitengsstukke Lesebouk foar Seelterlound in dän General Anzeiger ounfängen, waas Janssen die wichtichste Mee-Oarbaider. Dät Lesebouk bestuude bit 1965. Dät Ooldenhuus waas ne Uutgoawe fon Hermann Janssen un Pyt Kramer, ju in 1964 publiziert wuuden is. Janssen uursätte maast Stukke uut dät Düütske un deerbie geen dät him moor uum algemeene Anweendenge (Geböärnisse, Geskichte, Technik) as uum literariske Qualität. Deerätter häd hie touhope mäd Pyt Kramer (*1936) noch foar ju Seelter Trjoue skrieuwen, wierfoar uk moorere unbekoande Seelter literariske Seeken skrieuwen hääbe. 1971 publisierde Kramer sien Uursättenge Litje Swotte Sambo. Twiske Ticheläi un Baarenbierich is ju seelterfräiske Oarbaid fon Theo Griep (1916-2007) dät hie alleenich skrieuwen häd, in Touhoopeoarbaid häd hie sowäil in dät Seelterfräisk as uk Düütsk skrieuwen. Griep waas uk aan wichtige Mee-Oarbaider an Seelter Trjoue. Seelter Trjoure eksistierde bit 1972.

In't Jier 1977 ärskien Ju Seelter Kroune fon Gesina Lechte-Siemer, ne Sammelenge fon Dichtwierke. Twiske 1977 un 1990 publisierde Theo Deddens (*1933) seelter Fertälstere in ju Münsterländische Tageszeitung, touhoope häd hie deerfoar ungefeer 300 Saitensstukke skreeuwen. Die amerikoanske Sproakwietenskupper Marron Fort (*1938) publisierde do Täkstsammelengen Saterfriesisches Volksleben (1985) un Saterfriesische Stimmen (1990). Do Täkstsammelengen in disse Bouke weeren Fertälstere, fertäld fon ferskeedene Seelter.

Naitied (ätter 1990)[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Margaretha Grosser (*1934) häd gjucht fuul seelterfräiske Bouke skrieuwen, ju Dööntjen un Fertälstere uut Seelterlound Serie (1992-1994) is gjucht bekoand wuuden. Ätter 2000 skreeuw Grosser uk Margeriten uut min Tuun (2001) un Mien Tuunschiere (2005). In 2009 häd Gretchen (Margaretha) Grosser Die litje Prins ätter dät Seelterfräiske uursät. Deerätter keemen moor seelter Uursättenge fon klassiske Bäidensbouke. So häd Grosser uk Tuusterpäiter (2010), Fon dän Fisker un sien Wieuw (2012) un Die fljoogende Klassenruum (2013) uursät. Ieuwenske Grosser häd uk Johanna Evers (*1953) Bäidensbouke uursät, fon hier ärskiende 2012 dät Bouk Middewinter in’n Staal. 2003 hiede Marron Fort sien Uursättenge fon dät Näie Tästamänt un do Psoolme kloor. 2015 publisierde hie een näi Woudebouk fon't Seelterfräisk.

Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen[Quelltext bearbeiten]

Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:

  1. Marron Fort (1988). Die ferläddene Súun, der bisher älteste saterfriesische Text. In: Jahrbuch für das Oldenburger Münsterland 20. Sieden 25-33.
  2. Walker, A. 2001. Wanderer in zwei Sprachen. Siede 92. EBLUL