Lier (Stääd)

Uut Wikipedia
Wikselje tou: Navigation, Säike (08)
Lier
Leer Rathaus Hafen townhall harbour 2008.jpg
Statistieke
Ienwoonertaal 34.301 (2010)[1]
Fläche 70,3 km²
Befoulkengstichte 488 km²
Höchte 3 M. buppe N.N.
Politik
Lound Düütsklound
Buundeslound Läichsaksen
Loundkring Lier
Uur
Postleittaal 26789
Tiedzone UTC +1
*Suumertied UTC +2
Websiede www.stadt-leer.de

Lier (Struukeljers: Läir, Düütsk: Leer) is een Stääd in Läichsaksen, in dän Loundkring Lier. Ju Stääd häd sowät 34.000 Ienwoonere, un is deermäd ätter Oamde un Auerk ju träädgrootste Stääd fon Aastfräislound.

Ju Stääd is uursproangelk äntsteen an ju Leda, man is uutsprat ätter ju Oamse. So kuuden uk do Seeskiepe in ju Stääd oun foare. Truch aal do Ferkiersferbiendengen, do bie Lier touhoope kuume, beskrieuwt ju Stääd sik as „Poute fon Aastfräislound“ (Tor Ostfrieslands).

In dät leete 14. un fröie 15. Jierhunnert waas Lier truch dän Haudling Focko Ukena dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Lier kreech ju Stäädstoatus eerst in dät Jier 1823. In't Foaren waas Lier n Täärp mäd Määrkedgjucht, man funktionierde daach aal fuul laanger as ne Stääd.

Ju oolde Binnenstääd jält truch sien historiske Huuse as een fon do fluchste Stääde in ju Region.[2] Fjauer Buurige, oolde Huuse un Säärke uut ferskeedene Jierhunderte sunt in ju Stääd tou fienden.

Inhooldsferteeknis

Geografie [Beoarbaidje]

Ju Steede, weer ju Leda in ju Oamse fljut.

Steede [Beoarbaidje]

Lier lait in dät Suude fon dän Region Aast-Fräislound, in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd lait uungefeer 20 Km. aastelk fon dät Groningerlound, un 40 Km. wäästelk fon Ooldenbuurich. Ju oolde Stääd is an ju Leda äntstounden, nit so fier wäch fon ju Mundenge. Ju Stääd Lier wuude gratter un gränset Däälich in dät Wääste an ju Oamse. Siet do Stäädsdeele Bingum un Nettelbuurich 1972 tou ju Meente Lier keemen sunt, lait dät Stäädsgebiet uk wäästelk fon ju Oamse un suudelk fon ju Leda. Do Skiepe, do fon See kuume, foare truch ne Seeslüüse, ju dän Hoawen skuult.

Geologie [Beoarbaidje]

Dät Säntrumgebiet fon ju Stääd lait ap n Uutlooper fon dän Oldenbuurichsk-Aastfräiske Geesträäch uut ju Iestied. Besunners in dät Säntrum un in Deele fon Loga un Logabirum fiendet me oafte Sounde un Blokleem in dän Boudem. Die Geesträäch wäd in dät Wääste, Suude un Suudaaste fon do Marske fon ju Oamse un Leda uumsingelt. Dät Gebiet appe Naite fon do Äie bestound uut uursliekte Foane. In dät noudaastelke Deel fon dät Stäädsgebiet, in dät Noude fon dät Stääddeel Logabirum, rakt dät uk Foangruund. Uursprungelk hääbe in dät Noude fon ju Stääd uk ferskeene Soundbälte lain, do bit dät Begin fon dät 20. Jierhunnert oudreeget wuuden sunt. Däälich lait dät Stäädsgebiet twiske een un soogen Meter hööchte buppe NN.[3][4]

Stäädsdeele [Beoarbaidje]

Do Stäädsdeele fon Lier.

Do Stäädsdeele sunt:

  • Lier (Säntrum)
  • Leerort
  • Heisfelde
  • Loga
  • Logabirum
  • Nüttermoor
  • Hohegaste
  • Nettelburg (suudelk fon ju Leda, in dät Uurleedingerlound)
  • Bingum (wäästlik fon ju Oamse, in dät Rheiderlound)

Noabermeenten [Beoarbaidje]

Ju Stääd Lier lait säntroal in dät Fäästloundgebiet fon dän Loundkring Lier. Ju gränset an soogen fon do alwen Meenten in dän Loundkring. Dät (ätter Klokwiesergjuchtenge, beginnende in dät Noudaaste) do Samtmeenten Hesel un Jümme, do Meenten Rauderfeen un Westoverledingen, ju Stääd Weener as uk do Meenten Jemgum un Moormerlound.

Klima [Beoarbaidje]

Lier lait in n mäitige Klimazone, wät unner Ienfloud fon ju Noudsee stound. In n Suumer sunt do Deegestemperatuuren läiger as in dät Binnenlound, in n Winter sunt do Temperatuure maastens haager.

Ätter ju Klimaklassifikation fon Köppen lait Lier in n Gebiet, dät ju Iendeelenge Cfb. häd.[5] (Klimazone C: woorm-mäitige Klima, Klimatyp f: fuchtich-mäitige Klima, Unnertyp b: woorme Suumer)

Binnen ju mäitige Zone heert Lier bie dän Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste. Dät Klima is maritim, maastens is dän Suumer relativ köilich un rakt et relativ fuul Rien, man die Winter is mild un in n Winter faalt nit fuul Snee.

Ju eerste Weederstation, ju tichtebie Lier lait, is in Oamde tou fienden.[6]

Mound Jan Feb Mee Apr Moa Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dez Truchsleek Jier
Maks. Temperatuur (°C) 4 5 8 12 17 20 21 21 18 14 8 5
12,8
Min. Temperatuur (°C) -2 -1 1 3 6 9 11 11 9 6 2 0
4,6
Rien (mm) 59,2 40,1 51,4 46,0 61,5 77,4 74,8 67,2 65,6 62,5 69,1 63,2
738
Sunne (Uuren) 1 2 3 5 6 6 6 6 4 3 2 1
3,8
Riendeege 13 9 12 10 11 11 11 11 11 11 14 14
138

Wälle: [7]

Geskichte [Beoarbaidje]

Ju Fäästenge Leerort

Die Noome Lier waas aal uum dät Jier 792 bekoand. Die Fräisenapostol un Biskop fon Münster Liudger räisede in n Apdraach fon Karl die Groote truch do fräiske Lounde, un gjuchte ne Säärke in Lier ap.[8]

In dät leete 14. Jierhunnert un in dät äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän aastfräisken Haudling Focko Ukena dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Hie baude uum 1421 ju „Fockenbuurich“ un naamde sik Haudlin fon Lier. Focko Ukena hiede n Buund mäd do Piroaten, hiede Ocko II. tom Brok in ju Slacht fon Tjootern fersläin, un hiede dän Ärtsbiskop fon Bremen un do Groafe fon Ooldenbuurich besiegt. Do aastfräiske Haudlinge un Buuren fäilden sik fon Ukena sien Ienfloud un Macht betruued. Die „Buund fon ju Fräiegaid“ sätte sik juun Focko Ukena, un do beleegeren ju Fockenbuurich in dät Jier 1430, ju mäd dän Äidboudem liekmoaked wuude. So kuude ju Buurich, so as Ubbo Emmius skrieuwt, uk uur Ljuude, do een Betruuenge fon ju Fräiegaid weeren, neen Skuul bjoode. Nit fier fon ju Fockenbuurich, baude een fon do Erben fon Ukena, Hayo Unken, ju Harderwykenbuurich in dät leete 15. Jierhunnert. Hayo Unken un sien Harderwykenbuurich weeren neen Betruuenge foar do Ljuude.[8]

Cirksena un ju Hansestääd Hambuurich bauden näie Hondelsweege truch do fräiske Lounde. In disse Tied wuude ju Buurich Stickhusen baud, toun Skuts fon do Hondelsweege. In dät Jier 1453 keem ju Fäästenge Leerort, un deermäd ju Lier, unner ju Heerskup fon Ulrich Cirksena. Unner Ulrich Cirksena sien Ätterkuumen wuude Leerort ju stäärkste Fäästenge in ju Region. Cirksena wuude 1464 dän Groaf fon Aastfräislound. Ju Stääd waas loange Tied Residenz fon do aastfräiske Groaven. Do weeren in dät 16. Jierhunnert oafte in Leerort. Ättertied wuude Aurk Residenz. In 1508 kreech Lier hiere Määrkedgjucht. Truch dän Hondel wuuks Lier. Lier hiede uum et Jier 1600 twisken 3.000 un 3.500 Ienwoonere un hiede uungefeer 500 bit 550 Huusen.[9] Ju Waage wuude 1714 baud.

Die Hoawen fon Lier uum 1850.

Ju Stääd kreech in dät Jier 1856 ne Toachferbiendenge mäd de "Hannoversche Westbahn", ju Iersenboan ferkoppele Oamde in dät Noude mäd dät Ruhrgebiet in dät Suude. Deermäd wuude Lier n säntroal Punt foar dän (Iersenboan-)Ferkier in Aastfräislound.

In dän Twäiden Waareldkriech wuude Lier nit so läip fon Fljoogerbomben fernäild as tou Biespil Oamde. Ju Stääd wuude ap n 28. April 1945 fon Kanadier besät. Ätter dän Twäiden Waareldkriech keemen gjucht fuul düütske Fluchtlenge ätter Lier wai, do ferdreeuwen weeren uut do fröiere Gebiete fon dät Düütske Riek in dät Aaste. In 1950 woonden 5.578 Fluchtlenge in Lier, wät 27,1 Prozent fon ju ganse Stäädsbefoulkenge waas. In disse Tied wuuden fuul näie Huuse baud.

In dät Jier 1950 kreech Lier n näi Woapen. Dät Stäädswoapen wuude teekend ätter aan n Oudruk fon n Siegel uut dät Jier 1639. Ap n 1. Oktober 1955 kreech Lier sien Stoatus as oainstoundege Stääd. In dät Jier 1968 wuuden Heisfelde un Loga Stäädsdeele fon Lier, 1971 keem foulgede Leerort dan uk. Bingum, Hohegaste, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor wuuden in dät Jier 1972 Stäädsdeele fon Lier, weertruch ju Ienwoonertaal foar dät eerste Moal moor as 30.000 bedreech.

Ienwoonere [Beoarbaidje]

Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Lier[10][9]:

Infrastruktuur [Beoarbaidje]

Ferkier [Beoarbaidje]

Ferkier in Aastfräislound.

Lier lait an do Autoboane A 28 (Lier - Ooldenbuurich - Bremen) un A 31 (Oamde - Lier - Bottrop). Ju Stääd häd tjo Ferbiendengen ätter do Autboane wai, dät sunt Jemgum (wäästelk fon ju Oamse), Lier-Wääst un Lier-Aast. Noudwäästelk fon ju Stääd fiert ju A 31 unner ju Oamse, truch dän Emstunnel.

Ju B 70 (Papenbuurich - Moormerlound) un ju B 436 (Weener - Loundkring Fräislound) sunt two wichtige Ferbiendengssträiten, do truch ju Stääd fiere.

Die Boanhoaf Lier ferbiendet ju Stääd ätter dät Suude/Suudwääste mäd Groningen un Münster, in dät Noude mäd Oamde un in dät Wääste mäd Bremen.

Noudelk fon ju Stääd lait dän Lufthoawen Lier-Papenbuurich, mäd ne 20 x 1200 m loange asfaltierde Landengsboan.[10]

Die Hoawen lait uungefeer 97 Km. fon ju Mundenge fon ju Oamse (bie Borkum). Truch een Seeslüüse is dän Hoawen skeeden fon Leda un Oamse. In 2011 wuuden in dän Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumsloain.[11]

Medien [Beoarbaidje]

Bie ju ZGO Zeitungsgruppe Ostfriesland GmbH in Lier wäd ju Ostfriesen-Zeitung moaked, ju in gans Aastfräislound Abonnenten häd un fon Moundai bit Snäiwende ärskient. Dät Stäädsdeel Bingum lait in dät Reiderlound, also in dät Gebiet weer ju Rheiderland-Zeitung uut Weener fon Moundai bit Snäiwende ärskient.

Ferskeedene Blääde, do mäd Ansäigen finansierd wäide (so as Ostfriesland Kompakt, Sonntags-Report, Kurier am Freitag, Leer Aktuell), ferskiene älke Wieke of älke Mound, un skrieuwe uur lokoale Seeken.

In ju Stääd rakt et n Studio fon Radioseender Radio Ostfriesland.

Skoulen [Beoarbaidje]

In Lier rakt et soogen litje Skoulen un ferskeedene groote Skoulen. Dät Teletta Gross Gymnasium un Ubbo-Emmius-Gymnasium hääbe älk moor as 1.000 Skoulere. Dät Ubbo-Emmius-Gymnasium is ätter dät Johannes-Althusius-Gymnasium Oamde un dät Ulrichsgymnasium Norden dät träädooldste Gymnasium fon Aastfräislound. Ju Seefoartskoule in Lier is n Deel fon ju Hoochskoule Oamde/Lier. In ju Stääd rakt et uk ne Foulkshoochskoule foar dän Loundkring Lier, die Beroupsakademie Aast-Fräislound, die Kringmusikskoule, dät Studienseminar Lier, do Ferwaltengs- un Wirtskupakademie un uur privoate Bildungsiengjuchtengen.[10]

Politik [Beoarbaidje]

Stäädräid [Beoarbaidje]

In dän Stäädräid fon Lier rakt et 38 Sitte. Ju Taal is fäästlaid in dät läichsaksiske Kommunoalferassengsgesäts, un jäild foar Meenten, do twiske 30.001 und 40.000 Ienwoonere hääbe.[12] Do Räidsljuude blieuwe, ätter do wääld wuuden sunt, sitte foar fieuw Jier.

Hierunner foulget dät Resultoat fon do Woalen fon n 11. September 2011:

Paatäi Prozänt Sitte Anmäärkengen
SPD 30,4% 12 − 4 Sitte
CDU 25,7% 10 + 3 Sitte
Bündnis 90/Die Grünen 21,1% 8 + 4 Sitte
Allgemeine Wählergemeinschaft (AWG) 11,7% 4 blieuwt liek
ChristDemokratische Leeraner (CDL) 6,4% 2 − 2 Sitte
Die Linke 2,8% 1 blieuwt liek
FDP 1,9% 1 − 1 Sit

Buurmäster [Beoarbaidje]

Die Buurmäster fon Lier is Wolfgang Kellner.

Fertreeder in dän Lounddai [Beoarbaidje]

Fertreeder fon dän Lounddai-Woalkring is Ulf Thiele (CDU) uut Uplengen. Hie ferdäägene sien Direktmandoat in dän Wahlkreis 83 (LIer), dät hie uk bie dän Woal 2003 (eerste moal) wonnen hiede. Bie do Lounddaiwoalen 2008 roate et do foulgende Resultoate:[13]

Paatäi Eerststämme Kandidoat Twäidstämme
CDU 44,3% Thiele 42,5%
SPD 30,5% Hein 31,6%
Bündnis 90/Die Grünen 6,5% Schachner 6,8%
FDP 3,0% Brüggemann 6,1%
Die Linke 6,0% Junker 7,5%
Do Fräisen 2,7% Rademacher 2,6%
Oainständige Bewäärber 7,1% Koch ---

Fertreeder in dän Buundesdai [Beoarbaidje]

Lier heert tou dän Buundesdaiwoalkring Unterems (Woalkring 26), die uut de Loundkring Lier un dät noudelke Deel fon dän Loundkring Oamselound bestound. Die Woalkring wuude tou dän Buundesdaiwoal 1980 näi touhoopebildet un is ätters nit moor annert.

In dän Buundesdai wäd dän Woalkring fon ju Gitta Connemann (CDU) fertreeden.

Bie do Buundesdaiwoal 2009 roate et do foulgende Resultoate:[14]

Paatäi Eerststämme Kandidoat Twäidstämme
CDU 45,2% Connemann 39,1%
SPD 29,3% Borde 27,6%
Bündnis 90 /
Die Grünen		 7,4% Lenger 7,5%
FDP 9,5% Goldmann 12,8%
Die Linke 7,4% Junker 8,7%

Susterstääde [Beoarbaidje]

Bauwierke [Beoarbaidje]

Ju Evenbuurich

Lier is gjucht bekoand uum sien historiske Binnenstääd, ju fon 1971 bit 1990 sanierd wuuden is. In ju Stääd rakt et 365 Bauwierke unner Toankmoalskuul. Deertou kuume noch 35 Ensembles mäd touhoope 233 Bauten.[15] Dät Räidhuus uut dät Jier 1894 is baud in Renaissancestil. In Barokstil sunt ju Waage fon 1714 un dät Amtsgericht fon 1720 baud wuuden. Dät Räidhuus un ju Waage heere däälich tou do maast bekoande Bauwierke fon Lier.

Do fjauer Buurige [Beoarbaidje]

In Lier rakt et fjauer sonaamd Buurige. Bie do bee ooldste Buurige gungt et uum Steenhuuse, wilst do uur Slotte sunt. Ju Harderwykenbuurich is in dät eerste Haaldeel fon dät 15. Jierhunnert baud wuuden un is deermäd ju ooldste Buurich fon Lier. Ju Hanebuurich is fon dät Jier 1621. Uum 1650 äntstuude ju Evenbuurich, weerfon ju Foarbuurich noch behoolden is. Dät Slot wuude 1861 in näigotiske Stil uumbaud, in keem nit sunne Skoade uut dän Twäiden Waareldkriech. Fon 2004 bit 2006 is ju Evenbuurich ätter historiske Plane rekonstruiert. Ju Philippsbuurich waas uum 1730 kloor un is n Slot in Barokstil.

Säärke [Beoarbaidje]

Tou do maast bekoande Säärken heere ju Luthersäärke un ju Groote Säärke, Haudsäärke fon ju evangelisk-reformierte Loundssäärke in Düütsklound.[16]

Uur Säärke in Lier sunt:

  • Matthäisäärke (Bingum)
  • Christussäärke (Lier-Säntrum)
  • Mennonitensäärke (Lier-Säntrum)
  • St.-Michael-Säärke (Lier-Säntrum)
  • Free-Säärke (Loga)
  • Reformierde Säärke (Logabirum)
  • Reformierde Säärke (Nüttermoor)

  • Sträite in Lier

  • Hoawen

  • Groote Säärke

  • Foutgungerbrääch

  • Boanhoaf Lier

  • Räidhuus

Bekoande Ienwoonere [Beoarbaidje]

Ferbiendenge ätter buuten [Beoarbaidje]

Commons Commons: Lier – Mediendoatäie

Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen [Beoarbaidje]

Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:

  1. ↑ LSKN Läichsaksen
  2. ↑ Gottfried Kiesow: Architekturführer Ostfriesland. Verlag Deutsche Stiftung Denkmalschutz, Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, S. 127.
  3. ↑ Arbeitsgruppe der Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft, Paul Weßels: Stadt und Landkreis
  4. ↑ Eberhard Rack: Kleine Landeskunde Ostfriesland. Isensee Verlag, Oldenburg 1998, ISBN 3-89598-534-1, S. 13 (Grafik)
  5. ↑ Waareldkoarte mäd aktualisierde Doaten uut ju Köppen-Geiger-Klimaklassifikation
  6. ↑ Deutscher Wetterdienst: Standortkarte (PDF-Doatai, 113 kB)
  7. ↑ Klimainformationen für Leer fon ju Websiede holidaycheck.de
  8. ↑ 8,0 8,1 Geskichte ap leer.de
  9. ↑ 9,0 9,1 www.leer.de Geschichte -> Aufstieg zum Marktflecken
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Ienwoonertaale fon ju Stääd Lier ap ju Websiede leer.de
  11. ↑ Umschlag im Leeraner Hafen floriert uut ju Ostfriesen-Zeitung
  12. ↑ Niedersächsisches Kommunalverfassungsgesetz fon 17. Dezember 2010
  13. ↑ Wahlkreis 85 Emden/Norden, Quelle: Niedersächsisches Landesamt für Statistik.
  14. ↑ Wahlkreis 26 Unterems, Quelle: Der Bundeswahlleiter.
  15. ↑ www.leer.de: Denkmalschutz
  16. ↑ Evangelisch-reformierte Kirche, blouked ap n 28. Meert 2013
 
Meenten un Samtmeenten in Loundkring Lier		 Woapen fon Loundkring Lier

Meenten
Aastrauderfeen | Borkum | Bunde | Jemgum | Lier | Moormerlound | Rauderfeen | Uplengen | Weener | Westoverledingen
Samtmeenten
Samtmeente Hesel mäd do Meenten Hesel, Brinkum, Firrel, Holtlound, Neukamperfehn un Schwerinstäärp
Samtmeente Jümme mäd do Meenten Tjootern, Filsum un Nortmoor
Fon "http://stq.wikipedia.org/w/index.php?title=Lier_(Stääd)&oldid=107050"