Guatemala

Uut Wikipedia
Zur Navigation springen Zur Suche springen
República de Guatemala
Flaage fon Guatemala Woapen fon Guatemala
Flaage Woapen
Woalspruch: El País de la Eterna Primavera
(Seeltersk: "Lound fon't eeuwige Foarjier")
Nationoalhymne: Guatemala Feliz
Steede fon Guatemala
Amtssproake Spaansk
Haudstääd Guatemala-Stääd
Stoatsfoarm Republik
Gebiet
Fläche
% Woater

108.890 km²
0,4­%
Ienwoonere (2004) 13.000.000
Munte quetzal (GTQ)
Tiedzone UTC -6
Fierdai -
Loundkode GTA
TLD .gt
Telefonfoarwoal 502

Guatemala ([gu̯ateˈmaːla], amtelk Republik Guatemala, spoansk República de Guatemala) is die befoulkengsriekste Stoat fon Middel-Amerikoa.

Geografie[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Koarte fon Guatemala

Loage[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Ju Flakte fon dät Lound dient sik uut fon dän suudelken Deel fon't Hoochlichailound Yucatán in dät Noude, uur aan smällen Tougong tou dän Atlantik - nieper: ju Karibiske See - in't Aaste, bit ätter ju Pazifikkuste in't Suudwääste. Noaberlounde sunt Mexiko in't Noudaaste, Belize in't Noudaaste, Honduras un El Salvador in't Suudaaste.

Plonten un Dierte[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Sowät 35 % fon ju Flakte fon Guatemala sunt fon Woold bedäkt. 45,4 % fon ju Wooldflakte wäide legoal wirtskuppelk bruukt (Stound: 2006). Ju uurige Wooldflakte stoant amtelk unner Natuurskuts. Dät grootste Natuurskuts-Rebät is ju "Biosphäre Maya" in't Noude fon dät Lound. Man die Natuurskuts wäd in aal do Deele fon't Lound aalmantou misoachted, sodät moor un moor Woold ferlädden gungt.

Die noudelke Deel fon dät Lound is grootstendeels fon tropisken Rienwoold bedäkt. Die säntroale Deel fon dät Lound is fuul druuger un haager, junner is een Savanne mäd Fjuurenboome tou fienden. Do Siedewn fon do Bierge sunt maasttieds mäd tropiske Bierich- un Dookwoolde bewoaksen. Dät läige Lound loangs ju Pazifik-Kuste is in't Aaste maasttieds mäd Druuchwoold, in't Wääste mäd tropisken Fuchtichwoold bewoaksen, wilst dät Jooplound oun ju Karibiske See uk tropisken Fuchtichwoold apwiesen däd. Loangs do Kusten rakt dät uk litje Mangrovenwoolde.

Foaraaln in do wooldrieke Jooplound-Rebätte rakt dät een groote Fuulfoold fon Oarde. Uk wan jo säildener wuuden sunt, fiende sik junner Oapen un Tapire juust so as Ozelots, Jaguare un Noabelswiene. Monken do Reptilien fon dän Rienwoold sunt toalrieke ferskeedene Needere juust so as Krokodile un Leeguoane. Buppedät rakt dät baldoarich fuul Oarde fon Fuugele in do Rienwoolde. Een Biespil is die sowät 35 cm groote Quetzal, dät Woapendiert fon Guatemala, mäd sien gräin skiemerjende Fuggen, do bit tou aan Meeter loang wäide konnen. Hie is aan fon do bunteste Fuugele fon dän tropisken Rienwoold.

Groote Stääde[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Düt sunt do wichtichste Stääde fon Guatemala (ju Ienwoonertoal is mäd Stound 2013 ounroat):

Befoulkenge, Sproaken un Gloowe[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Ätter een Tällenge fon 2018 häd Guatemala 17.200.000 Ienwoonere. 41,1 % fon do Guatelmalteeken sunt fon europäiske of fon misked europäisk-idionanske Oustommenge; do maaste Europäere, do deer ienwonnerd sunt, wieren Spoaniere, man uk wäil Düüske, Italieenere, Belgiere, Frantsoosen un Briten. 40 % fon ju Befoulkenge sunt Indioanere, do maaste deerfon heere tou een fon do toalrieke Maya-Foulke. Die Räst fon ju Befoulkenge sät sik deelwiese touhoope uut asiatisk-stommige Ienwoonere, deels uut Garifuna, een arawak-sproakich Foulk, dät uurspröängelk fon St. Vincent kumt. Deer hääbe sik fluchtede swot-afrikoanske Sklouen mäd ienheemske Indioanere touhoopedäin, dät wieren do Foaroolden fon do Garifuna, do leeter ap't Fäästlound deportierd wuuden sunt.

Guatemala häd bloot een Amtssproake, dät Spoanske, uk wan junner baldoarich fuul uur Sproaken boald wäide. Ätter een Tällenge uut dät Jier 2002 boalden 7.080.909 Ljuude Spoansk. Touminst 3.174.383‬ Ljuude boalden een fon do Maya-Sproaken; do maastboalde fon düsse Maya-Sproaken wieren ju Quiché-Sproake mäd 1.270.953 Baalere, ju Kekchí-Sproake mäd 852.012 Baalere un ju Cakchiquel-Sproake mäd 832.968 Baalere, man deer wieren noch baldoarich fuul litjere Sproaken bie, do deelwiese bloot fon so fuul Ljuude boald wuuden as dät Seelterske, wäkke sogoar noch minner. Ieuwenske do Maya-Sproaken wuude deer fon 3.564 Ljuude Garifuna boald, dät tou do Arawak-Sproaken heert. 1.283 Ljuude boalden Xinca-Sproaken. Quinco, dät noch ätter een Tällenge uut dät Jier 1994 noch fon 123 Ljuude boald wuude, ferskient in ju Tällenge fon 2002 nit moor.

Do maaste Ienwoonere fon Guatemala sunt Kristen. Sowät 47 % fon ju guatemalteekiske Befoulkenge sunt roomsk-kathoolsk, sowät 35 % heere tou dät protestantiske Späktrum in dän wiederen Sin, een groote Rulle spielje evangelikoale Fräisäärken. Dät rakt een Tendenz tou'n Synkretismus, also ju Fermiskenge fon Religionen: In dän kristelken Foulks-Gloowe fon Guatemala sunt Rituoale uut dän heedensken Maya-Gloowe uurnuumen wuuden, tou'n Biespil wäide oafter Offere ap do Doordräppele fon Säärken deponierd, so as fröier un aleer foar Maya-Godhaide. Ju Toal fon do Muslime wäd ap sowät 1200 taksierd, ju Toal fon do Juuden ap 2000.

Geskichte[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Do Maya-Ruinen fon Tikal

Präkolumbioanske Tied[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Tjuuchnis fon ju präkolumbioanske Geskichte lääse baldoarich fuul, deelwiese noch goar nit ärfoarskede Maya-Ruinen ou, biespilswiese Tikal, dät in sien Blöitetied touminst füüftichduusend Ienwoonere hiede un Calakmul (uk sowät füüftichduusend Ienwoonere), dät sunt bee Stääde, do hiere Blöitetied in ju Maya-Klassik wilst dät eerste Jierduusend ätter Kristus hieden; un Cival (bit tou tjoonduusend Ienwoonere), dät sien Blöitetied al in ju Präklassik, twiske dät säkste un dät eerste Jierhunnert foar Kristus hiede. Masse Räste fon oolde Maya-Stääde lääse noch in't Ferbuurgene, bloot do grootste sunt, foaraaln mäd Hälpe uut dät Buutlound, fräilaid un ärfoarsked wuuden.

Spoanske Kolonioaltied[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Ätter ju Äntdäkkenge un Ärooberenge fon Amerikoa truch do Europäere hääbe do Spoaniere dät bolde ärooberd. Do Rebätte, do däälich Guatemala, Belize, Honduras, El Salvador, Nicaragua, Costa Rica un dän mexikoansken Buundesstoat Chiapas bieldje, wieren domoals dät Generoal-Kapitanoat Guatemala Ferwaltengs-Eenhaid binne dät Vize-Köönichriek Näi-Spoanien. Düt Generoal-Kapitanoat bestuude fon 1568 bit 1821 tou. Deele fon ju Karibik-Kuste, so as Belize un ju Miskito-Kuste, dät is ju Atlantik-Kuste fon Nicaragua un dät suudelke Honduras, wieren deerbie nit wuddelk unner spoanske Kontrolle, hier hieden do Briten moor Infloud. Bit däälich (Stound: 2010) baale in Belize moor Ljuude Ängelsk as Spoansk. Daach däd Guatemala bit däälich Ounspröäke ap groote Deele fon Belize staale.

Wikselnde Ferhooldnisse ätter dät Eende fon ju spoanske Kolonioaltied[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Ap dän 15. September 1821 ferkloorde dät Generoal-Kapitanoat Guatemala sien Uunouhongegaid fon Spoanien un sloot sik dät juust uunouhongich wuudene Kaiserriek Mexiko oun. Ap dän 1. Juli 1823 ferkloorde sik ju Republik fon do Fereende Provinse fon Säntroal-Amerikoa, uk bekoand as Säntroal-Amerikoanske Konföderatsjoon hiere Uunouhongegaid fon Mexiko. Deerbie wieren bienaist aal do Provinse fon dät fröiere Generoal-Kapitanoat, mäd Uutnoame fon Chiapas. Do Provinsen of Buundesstoaten fon ju Föderatsjoon wieren also Guatemala, Honduras, El Salvador, Nicaragua un Costa Rica. Man dät roate Sponnengen un die Stoat heelt nit loange. Dät roate binnere Moacht-Kampe un Buurgerkriege. Een ätter ju uur trieden do Provinsen uut ju Föderatsjoon uut, as foarlääste Provins moakede sik Guatemala in dän April 1839 uunouhongich. Man fon Guatemala hiede sik in 1838 al ju Republik Los Altos outränd, man ju wuude ap dän 27. Januar 1840 fon Guatemala tourääch ärooberd. Toulääst bleeuw bloot noch El Salvador in ju Föderatsjoon uurich un saach sik formoal as Gjuchtsätterfoulger, bit dät sik in 1841 uk noch uunouhongich ferkloorde.

Man ju Uunouhongegaid stuude noch nit heel un aal fääst, dät roate immer noch Kriech twiske ferskeedene Paatäien. Do guatemalteekiske Uunouhongegaids-Bestrieuwengen unner Rafael Carrera kreegen Stöän fon Belgien, uumdät Belgien sälwen kolonioalistiske Ambitsjoonen in Middel-Amerikoa hiede. Toulääst ferkloorde Carrera ap dän 21. Meerte 1847 amtelk ju Uunouhongegaid fon Guatemala.

Guatemala as n Stoat foar sik[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Wällen[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

  • Düssen Artikkel berauet foar groote Deele ap dän Artikkel in ju düütske Wikipedia.