Sorbisk

Uut Wikipedia
Wikselje tou: Navigation, Säike (08)
1rightarrow.png Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review.

Do bee Sorbiske Toale, Bupper- un Läichsorbisk (dt. Sorbisch), wäide boald in ju Lausitz (Łužica), n Gestrich in dät Aaste fon Sachsen (Sakska) un dät Suudaaste fon Brandenbuurich (Bramborska). Do Sorben wuuden aleer, juust as do kärntner Slowenen un uur slawiske Minnerhaide, wäil as Wenden betitteld. Die Noome wäd däälich as beleedigjend blouked.

Twosproakich Noomeskild fon Bautzen
Twosproakich Tittelblääd fon ju eerste fulboodige (evangeliske!) Bibeluursättenge in ju hooch-sorbiske Sproake uut 1728

Gliederenge[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Dät Sorbiske, wat sun 54.000 Baalere häd, wäd iendeeld in two Varianten: Buppersorbisk un Läichsorbisk. Dät Buppersorbiske, wät bie wieden do maaste Baalere häd, wäd boald uum ju Stääd Bautzen (Budyšin) tou, dät Läichsorbiske uum Cottbus (Chośebuz) tou. Do bee Stääde sunt dan uk do kulturelle Zentren foar do Sorbe, wan do Baalere fon dät Sorbiske uk juust in do uumetou lääsende Täärpe woonje un nit in do Stääde sälwen.

Fergliekstabelle fon Sproaken:

Seeltersk Buppersorbisk Läichsorbisk Poolsk Tschechisk Kroatisk Rusk
Äiwend wječor wjacor wieczór večer večer večer
Bruur bratr bratš brat bratr brat brat
Dai dźeń źeń dzień den dan den
Hounde ruka ruka ręka ruka ruka ruka
Häärst nazyma nazymje jesień podzim jesen osen
Snee sněh sněg śnieg sníh snijeg sneg
Suumer lěćo lěśe lato léto ljeto leto
Suster sotra sotša siostra sestra sestra sestra
Fisk ryba ryba ryba ryba riba ryba
Fjuur woheń wogeń ogień oheň oganj/vatra ogon
Woater woda woda woda voda voda voda
Wiend wětřik, wětr wětš wiatr vítr vijetar veter
Winter zyma zymje zima zima zima zima

Geskichte[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Do eerste skrieuwene sorbiske Texte datierje uut dät säkstienste Jierhunnert. Bee sorbiske Sproaken hääbe älk ne oaine Skrieuwwiese. Sorbisk en Slowenisk sunt - touhoope mäd dät Noudfräiske - do eensichste Europäiske Sproaken, do dän Dual (twofach) noch ieuwenske dän Singular un Plural aktiv anweende. Dät Buppersorbiske is wät moor dät Tschechiske äänelk un dät Läichsorbiske dät Poolske. Do Sorben un do Polen woonje uurigens eerste siet dät Eende fon dän twäiden Waareldkriech tichte bienunner.


Stoatus[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

Ju foarhärskjende Sproake in dät Woongestrich fon do Sorben is däälich dät Düütske. Dät Düütske häd dät Sorbiske un uur slawiske Sproaken aal fääre tourääch troangen. Fröier wuuden in groote Deele fon aastelk Düütsklound slawiske Sproaken boald, toun Biespil sogoar uum Lüchow in Niedersachsen tou. Fuul Stäädenoomen tjuuge deer noch fon, as Berlin, Chemnitz un Dresden (Drježdźany).

Wier do Sorben woonje

Do Sorben in Sachsen hoolde, mee truch dän touhoope biendende Faktor fon ju katoolske Religion, gjucht stäärk touhoope. Dät moaket dät die Taal fon Baalere fon ju litje Sproake relativ stabil is.

In ju DDR-Tied goolten do Sorben as Skaufinster foar ju Minnerhaidefrüntelkhaid fon dät kommunistiske Regime. Sorbiske Kultuurmanifestatione kreegen ruum finanzielle Unnerstutsenge. So häd ju litje sorbiske Sälskup Ferföigenge uur n oainen Rundfunkseender, Saitengen un Tiedskrifte in ju oaine Sproake un wäkke sorbisksproakige of twosproakige Skoulen.

As zentrale kulturelle Instanz fungiert ju sonaamde Domowina. Wan uk in ju Stääd Bautzen min Sorbisk boald wäd, is dät Sorbiske apfaalend deer, ap Sträitenskildere, ap Winkele un sogoar in wäkke Winkele ap Priessäädele un Kassenskiene. Ju Düütske Regierenge häd dät Sorbiske amtelk as Minnerhaidssproake anärkoand un truch dät Unnerskrieuwen un Ratifizierjen fon ju Europäiske Charta fon do Regionoal- of Minnerhaidesproaken ju Ferplichtenge uurnuumen, dät Sorbiske tou beskutsjen un tou äntwikkeljen.

Do Sorbiske WITAJ (wäilkuumen)-Bäidenstuune luuke buute sorbisksproakige uk fuul düütsksproakige Skoulkere. Ätter dät Foulgjen fon ne twosproakige of ne sorbisksproakige Foulksskoule konnen Skoulkere tougjuchte ap dät Sorbiske Gymnasium in Bautzen (Budyšin) of ap do sorbiske Middelskoulen in Radibor (Radwor) un Bautzen. Ne sorbisksproakige Hoochskoule rakt dät nit. Me kon je daach in Leipzig (Lipsk) n Universitätsstudium Sorabistik nieme.

Bruunkoole-Gewinnenge[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]

N uur Äärwe uut ju DDR-Tied is ju Bruunkoole-Gewinnenge, wierfoar al ferskeedene sorbiske Täärpe wieke moasten. Dät Uutnunnerfaalen fon do sorbisksproakige Gemeenskuppe, do der ätter dät twoangmäitige Uumeluuken oafte ferstraid uur de Geegend lieuwje, bildet n Gefoor foar ju Funktion fon dät Sorbiske as Ferkierssproake ap dät Lound. Ätter ju Weende is ju Bruunkoolegewinnenge eenfach fääre geen. Trots massenhafte Proteste is uum 2000 dät Täärp Horno rüümed uum bit ap dät lääste Huus oubreeken tou wäiden uum ju Bruunkoole-Industrie Plats tou moakjen.

Ferbiendengen ätter buuten[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]