Thomas Mann

Paul Thomas Mann (* 6. Juni 1875 in Lübeck; † 12. August 1955 in Zürich, Swaits) waas aan fon do bekoandste un bedjuudendste düütske Skrieuwere uut dät 20. Jierhunnert. In dät Jier 1929 is him die Nobelpries foar Literatuur touärkoand wuuden, in eerste Lienje foar sin groote äddere Roman Buddenbrooks. Sien Wierke sunt ap ju ganse Waareld bekoand un wäide däälich in fuul ferskeedene Sproaken leesen.

Lieuwend

Bäidenstied un Juugd

Thomas Mann wuude as dät twäide Bäiden fon dän rieke Koopmon un Lübecker Senator Thomas Johann Heinrich Mann un sien Wieuwmmoanske Júlia da Silva Bruhns bädden. Sin ooldste Bruur waas Heinrich Mann, die leeter sälwen uk aan gjucht bekoande Skrieuwer wuude. Thomas Mann hiede buppedäm noch two Sustere, Julia un Carla, un aan jungere Bruur mäd dän Noome Viktor.

Ju Familie heerde tou do riekste un ienfloudriekste Familien in ju Hansestääd Lübeck. Thomas geen in Lübeck ätter Skoule, man hie waas naan goude Skouler un hiede neen groot Interässe an'n Unnergjucht. As sin Baabe in dät Jier 1891 unferwacht stoorf, wuude die Koopmonswinkel fon ju Familie sleeten, uumdät die Babe dät so in sien Testamänt fäästlaid hiede. Ju Määme look deerap mäd do jungste Bäidene ätter München wai, wät domoals een bedjuudend Säntrum foar Kunst un Literatuur in Düütsklound waas.

Eerste Oarbaid un dät Skrieuwen

In München begon Thomas Mann foar een Tied as koopmonske Leerling tou oarbaidjen, man hie wiste gau, dät sin Wai een uur waas: hie wüül Skrieuwer wäide. Hie skreeuw in disse Tied sien eerste kuute Geskichten foar Tiedskrifte. Twiske 1896 un 1898 lieuwede hie in Italien touhoope mäd sin Bruur Heinrich. Deer fäng hie an, an sin eerste groote Roman tou skrieuwen. In dät Jier 1901 koom dät Bauk uut: Buddenbrooks – Verfall einer Familie. Dit Wierk fertält ju Geskichte fon dän Unnergong fon een rieke Koopmonsfamilie in Lübeck un moakede him ap eenmoal bekoand un uk riek.

Familie

In dät Jier 1905 hilkede hie Katia Pringsheim, ju uut een rieke un hoochbildede joodske Familie in München koom. Jo kreegen touhoope säks Bäidene: Erika, Klaus, Golo, Monika, Elisabeth un Michael. Ju Familie lieuwede in een groot Huus in München. Sien Bäidene hieden dät nit altied licht mäd so aan bekoande Baabe, man wäkke fon sien Bäidene wuuden leeter daach uk sälwen bekoande Skrieuwere (so as Klaus un Erika Mann) of Historikere (so as Golo Mann).

Weimarer Republik un Exil

In do eerste Jiere fon ju Weimarer Republik stuude Thomas Mann in ju politiske Midde, man leeter wuude hie aan fääste Ferdäägener fon ju Demokratie. As do Nationalsozialisten unner Adolf Hitler in't Jier 1933 an ju Macht koomen, wieren Thomas Mann un sien Wieuw Katia juust ap een Raise in ju Swaits. Jo koomen nit moor ätter Düütsklound wieruume, uumdät jo wisten, dät et Regime fon do Nazis woarskienelk gefoarelk wäide kuud foar ju Familie.

Hie lieuwede toueerst in ju Swaits (in Küsnacht bi Zürich) un siedelde in 1938 ätter do Fereende Stoaten fon Amerikoa uur. Deer oarbaidede hie fääre as Professer an ju Universität in Princeton un leeter baude hie sik een Huus in Kalifornien (Pacific Palisades), wier fuul düütske Exilanten (as uk Bertolt Brecht un Lion Feuchtwanger) lieuweden. Uut Amerikoa häd hie oafte uur dän Rundfunk tou dät düütske Foulk boald. Düütsklound skuul dät Heeren kriege: In sien Radio-Seendengen mäd dän Titel "Deutsche Hörer!" boalde hie sik duudelk juun do Ferbreeken fon do Nazis uut. In 1944 kreech hie ju US-amerikoanske Stoatsburgerskup.

Do lääste Jiere

Ätter dän Twäiden Waareldkriech, as dät Trääde Riek faalen waas, is Thomas Mann nit foar fääst ätter Düütsklound wieruume geen. Hie besoacht Düütsklound wäil (unner uur in't Jier 1949, uum dän Goethe-Pries in Frankfurt un uk in Weimar an tou niemen), man hie fäilde sik froamd in sien oolde Heemlound. Oafte wuude hie uk fon do düütske Ljuude kritisierd, uumdät hie fon buuten so stäärk uur dät Lound uurdeeld hiede.

Touleest look hie in 1952 wier ätter ju Swaits un woonde in Kilchberg bie Zürich. Deer stoorf hie ap'n 12. August 1955 an do Foulgen fon een Kroankhaid in sien Bloudfäte.

Sien Sproake un Stiel

Thomas Mann is bekoand foar sien stuure, fienoarige, ironiske un intellektuelle Sproake. Hie bruukte oafte loange un gjucht komplisierde Saatse (Hypotaxen), do fuul mäd Bietoonen sunt. Sien Wierke hääbe oafte groote un stieuwe Teemen in sik, as dän Stried twiske Kunst un Buurgerdum, dän Twieuwel twiske Dood un Lieuwend, un ju Kroankhaid as een metafoorisk Bielde foar ju Sälskup. Hie unnersoacht ju psychologiske Djoopte fon sien Figuuren oafte moal een humoristiske man skerpe Blik.

Bekoandste Wierke

Thomas Mann skreeuw fuul Romane, kuute Geskichten, Essays un Bräiwe. Do wichtichste fon sien Wierke sunt:

Buddenbrooks. Verfall einer Familie (1901) – Sien eersten grooten Roman uur ju Geskichte fon een Lübecker Familie uut dät 19. Jierhunnert.
Tonio Kröger (1903) – Een Novelle uur dän Konflikt twiske dät buurgerlke Lieuwend un dät Lieuwend as Kunstler.
Der Tod in Venedig (Die Dood in Venedig, 1912) – Een Novelle uur dän flietigen Skrieuwer Gustav von Aschenbach, die in Venedig stäärft, ätterdäm hie sik in aan jungen Wänt ferljoowed häd.
Der Zauberberg (Die Toowerbierich, 1924) – Aan tjukken Roman uur dän junge Hans Castorp in aan Sanatorium in do Swaitser Alpen juust foar dän Eersten Waareldkriech. Dit is wäil sien grootste intellektuelle Wierk.
Joseph und seine Brüder (Joseph un sien Bruure, 1933–1943) – Aan grooten Roman in fjauwer Deele, dät dät bibliske Fertälsel fon Joseph in Egypten näi apmoaket.
Lotte in Weimar (1939) – Aan Roman uur aan Besäik fon Goethe sien Juugdljoofe (Charlotte Buff) in Weimar.
Doktor Faustus (1947) – Aan düüsteren Roman uur dän Komponist Adrian Leverkühn, die sien Seele an dän Düüwel ferkoopet. Dit jält as een Metafer foar dän Untergong fon Düütsklound under dän Nationalsozialismus.
Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull (1954) – Aan humoristisken un ironisken Skälm-Roman (uunfuleendet).

Betjuudenge un Äärfgoud

Thomas Mann wäd oafte as die wichtichste düütske Skrieuwer fon sien Tied säin, fielicht sogoar dän grootste siet Johann Wolfgang von Goethe. Sien Wierk dokumentiert dän fääste Uurgaang fon dät buurgerlke 19. Jierhunnert tou do Katastrophen un dät Exil in dät 20. Jierhunnert. Sien Liewendsgeskichte un ju fon sien ganse Familie stoant as een Speegel foar dät gjucht uunrauelke düütske Lot in ju moderne Tied. Sien Bouke wäide fääre oafte uursät, ferfilmet un ap do Skuulen studierd.

Wällen un Literatuur

Tagebücher 1918–1955. Rutroat fon Peter de Mendelssohn u. a., S. Fischer, Frankfurt am Main.
Hermann Kurzke: Thomas Mann. Das Leben als Kunstwerk. C. H. Beck, München 1999.
Klaus Harpprecht: Thomas Mann. Eine Biographie. Rowohlt, Reinbek 1995.