Latienske Sproake
Latiensk (dt. Lateinisch) waas ju Sproake fon do Roomske. Fääre kanne wie ju as ju Sproake fon de Säärke un fröier fon de geleerde Waareld. Deeruum sunt Noomen fon Plonten un Medizine noch in n Soarte fon Latien (Köäkenlatien).
As do Roomske Europa ärooberden, broachten jo alleweegense hiere Sproake mee. So beraue däälich do Romaniske Sproaken aal ap dät Latienske. Man uk in dät Düütske, dät Fräiske un foarallen dät Ängelske sunt fuul latienske Woude apnuumen un nu oafte uunkoantelk annerd. Wäl skuul toanke dät uus gans gewöönelke Woude as Muure, Finster, Skoule un sogoar Määlne uut dät Latienske stamme? Sukke Woude naamt me Leenwoude.
Geskichte
[Beoarbaidje | beoarbaidje Wältext]Ju Äntwikkelenge fon dät Latienske begon foar moor as twoduusend Jiere as ne lokale Sproake in ju Region Latium in Middel-Italien. As Deel fon ju indo-europäiske Sproakfamilie waas Latiensk uurspruungelk bloot een fon do ´italienske´ Dialekte (ju modärne Region Italien), do toueerst läip fon ju Noaburkultuur fon do Etrusker beienflouded wuuden is. Truch dän Kontakt mäd do griechikse Kolonien in Suud-Italien uurnuumen do Etrusker uk dät griechiske Alfabet, dät ju Basis wuude foar dät latienske Alfabet.
Mäd dän Apstiech fon Room tou ne Waareldmacht ferannerde sik uk ju Rulle fon ju Sproake. In ju tied fon ju Roomske Republik un dät Kaiserriek wuude Latiensk ju dominante Sproake foar ju Ferwaltenge, ju Politik un dät Militär. In ju sounamde „Gouldene Tied“ (ungefeer 75 f. Kr. bit 14 n. Kr.) hääbe Skrieuwere as Cicero, Caesar un Vergilius ju Sproake tou n hoochliterarisk Nivo broacht. Dit klassiske Latiensk is ju Foarm, ju däälich noch an do Universitäte un Gymnasien leert wädt.
Wilst do Geleerde un Politikere n formel Latiensk bruukten, äntwikkelde dät gemeene Foulk ne oaine Fariante, dät Fulgärlatiensk. Dit waas ju lieuwendige Sproake, ju fon do Soldoaten un Kunstlere in do Provinze ferspreed wuude. As dät Roomske Riek in dät fieuwde Jierhunnerte uuteenuur fuul un ju säntrale Macht ferljoos, begon ju Eenhaid fon ju Sproake tou breeken. In do ferskeedene Regione fon Europa fersmolt dät Fulgärlatiensk mäd do lokale Dialekte, wieruut loangsom do moderne romaniske Sproaken as Frantsöösk, Spanisk, Italiensk un Portugiesisk äntstuunden.
Man so gau as dät Latienske as Muursproake uutstoorf, kuude et as Bildengssproake fääre lieuwje. In dät Middeloaler waas et ju universelle Meenskupssproake (Lingua Franca) in Europa, ju dät muugelk moakede, dät n Studänt uut Polen mäd n Professor uut Italien bale kuude. Ju roomsk-katoolske Säärke häd dät Latienske bit däälich as offizielle Amtssproake in Gebruuk. In ju Renaissanse fersoachten do Humaniste, ju Sproake wier an ju klassiske Skeenhaid fon ju Antike antoupaasjen, wät deertou fierde, dät Latiensk bit in dät 19. Jierhunnerte ju Standoard-Sproake foar wietenskuppelike Publikatione bleeuw.
Däälich fint me dät Äärwe fon dät Latienske in bolde alle Beroupsfeeke: In ju Biologie wäide däälich noch näie Dierte-Noomen ap Latiensk bilded, Juriste bruuke latienske Begrippe foar Gjuchtsgruundsatse, un uk ju seelterske Sproake häd fuul Woude uurnuumen, do insen fon roomske Hondelsljuudee ätter Fräislound broacht wuuden sunt.
Biespiele
[Beoarbaidje | beoarbaidje Wältext]Dät Latienske däd foarallen apfaalen truch dät Failjen fon dät persöönlike Foarwoud (iek, du usw.), wät bloot bruukt wäd, wan me dät gans stärk betoond.
- sum - 'iek bän'
- es - 'du bäst'
- est - 'hie/ju/dät is'
- bonum est - ‘dät is goud’
- hic fenestra est - ‘dät is n Finster’ / ‘Hier is n/dät Finster’