Korl die Groote
Korl die Groote (latiensk Carolus Magnus, frantsöösk un ängelsk Charlemagne; * woarskienelk 2. April 747 af 748; † 28. Januoar 814 in Aachen) waas fon 768 bit tou sin Dood Köönich fon dät Frankenriek un siet dät Jier 800 roomsk Kaiser. Hie is wäil die bekoandste Heersker uut dät Geslächt fon do Karolinger.
Lieuwend un Heerskup
[Beoarbaidje | beoarbaidje Wältext]Korl stamde uut dät Geslächt fon do Karolinger. Hie waas die ooldste Suun fon Pippin die Jungere un sien Wieuwmoanske Bertrada ju Jungere. Ätter dän Dood fon sin Babe in't Jier 768 uurnoom hie touhoope mäd sin Bruur Karlmann I. ju Heerskup uur do Franken. As Karlmann 771 stoorf, wuude Korl die allenege Heersker uur dät heele Frankenriek.
Hie fierde fuul Kriege uum sien Riek gratter tou moakjen un ju Gränse stäärker tou moakjen. Besunners bekoand sunt do Saksenkriege (772–804), do dertou fierden, dät do Saksen unnerwurpen un twoangen wuuden, dät Kristendum antouniemen. Hie kampede uk mäd Ärfoulch juun do Langobarden in Italien un juun do Avaren in't Aaste.
Kaiserkrounenge
[Beoarbaidje | beoarbaidje Wältext]N gans wichtigen Dai in ju Geskichte fon Europa waas die 25. Dezember 800. Ap disse Dai wuude Korl in dän Pätersdom in Room truch Poapst Leo III. tou'n Kaiser kround. Dät waas ju eerste Kaiserkrounenge in Wäästeuropa siet dän Unnergong fon dät Wäästroomske Riek moor as tjohunnerd Jiere deerfoar. Dät moakede him tou dän stäärksten Heersker fon ju kristelke Waareld.
Betjuudenge
[Beoarbaidje | beoarbaidje Wältext]Korl die Groote wäd oafte as „Babe fon Europa“ (latiensk Pater Europae) beteekend, deeruum dät sien groot Riek ju Gruundloage foar do leetere Lounde Frankriek un Düütsklound bieldeden.
Unner sien Heerskup roate dät uk ne kulturelle Blöitetied, ju sonaamde Karolingiske Renaissance. Domoals wuuden fuul Skoulen an do Säärken un Klaastere gruunded, do Ljuude skuulden moor leere, un do oolde latienske Täkste wuuden uumeskrieuwen (karolingiske Minuskel) un foar ju Ätterwaareld bewoard.
Dood
[Beoarbaidje | beoarbaidje Wältext]Korl stoorf ätter ne loange Heerskup ap n 28. Januoar 814 in sien Kaiserpalz in Aachen. Hie wuude in dän Aachener Dom, dän hie sälwen baue liet, begrieuwen. Sin Ätterfoulger wuude sin uurlieuwjende Suun, Ludwig die Fromme.
Sjuch uk
[Beoarbaidje | beoarbaidje Wältext]Wällen
[Beoarbaidje | beoarbaidje Wältext]- Einhard: Vita Karoli Magni (Ju Lieuwendbeskrieuwenge fon Korl dän Groote)
- Dieter Hägermann: Karl der Große. Herrscher des Abendlandes. Propyläen, Berlin 2000.