Geskichte fon Seelterlound
Seelterlound häd fröier fielicht heerd tou ju Comitia Sygeltra. Daach spräkt fuul foar ne Besiedelenge fon dät Noude häär. Ju Tied fon Besiedelenge kon lääse in dät alfte Jierhunnert.
Ju ooldste Uurkunde stamt uut 1319. Seelterlound hied goude Kontakte ätter dät Noude, man uk ätter dät Suude wai. In dät Jier 1400 wäd dät fon dän Groaf fon Tecklenbuurich an Munster uurdrain. Man in ju Tied wäide uk do aastfräiske Ienfloude gratter.
Seelterlound hied noch loange ne bestimde Oainständegaid un kreech uk noch n Sunnerloage truch Honnel un Schipfoart.
Al siet 1535 foont die lutterske Gloowe Iengong in Seelterlound, wät duurde bit 1630.
Die seelter Honnel profitierde eerste fon ju frantsööske Besättenge (1795-1812), man koom leeter toun Stilstand. Dät broachte Äärmoud, bit in näiere Tied uur Ärwäärbswällen fuunen wuuden.
Inhooldsferteeknis |
[Beoarbaidje] Ju Geschichte
TOUHOOPEFOATENGE. Uut dät 14. un dät 15. Jierhunnert uurlääwerde Uurkunden wiese foarallen Kontakte fon Seelterlound ätter dät Noude wai. Sproakelke Ärwäägengen läite sluute ap ne Besiedelenge foar dät 11. Jierhunnert fon ju Oamsemundenge häär. Siet 1400 waas Seelterlound unner munsterske Härskup bit 1812, as et tou Ooldenbuurich koom.
[Beoarbaidje] Fräiske Riek
Ap Gruund fon dän Noome fon Seelterlound wäd wäil ounnuumen dät dät Lound fröier tou ju uum Suugel (Sögel) ap n Hümling tou situierjende Comitia Sygeltra heerde. Seelterlound schul dan uk fon dät Sude häär besiedeld wuden weese. In Touhoopehong mäd ju daach fräiske Sproake fon doo Seelter wäd dan ju Konzeption fon "Hümlingfräisen" nöödich (Sello 10). Unner (Noomen 1N, S. 35) hääbe ik wisd dät di Noome fon Seelterlound uk Rumte foar n uur Apfoatenge rakt, wierbi Besiedelenge ut dät Noude muugelk blift. Deerbi schäl dan in Betracht nuumen wäide, dät doo fräiske Kustenstrieke in dät Middeloaler tou doo tichtst befoulkede Gebiete fon Europa heerden (Slicher van Bath 1973.201ff.). N Besiedelenge loangs doo Honnelsweege ätter dät Binnenlound kud deerbi muugelk weese. Dät deerbi uk Ienfloude fon t Sude häär aptrieden, waas filicht deeran outouleesen (Se22, 62 Anm.), dät doo allere seelter Buurenhuuse fon scheen niedersaksisken Typ sunt (wan uk ätter näiere Ansichte doo "Fräiske Huuse" eerste fuul leeter deerut äntsteen sunt, fgl. t.B. Van der Veen 27). Man in sproakelke Apsicht häd dät Noude wonnen un sik soogoar heelden ätterdät in dät eegentelke Aastfräislound ju fräiske Sproake fon dät Läichdüütske fertroangen waas. Sello meende, dat doo amtelke Foarme fon doo seelter Täärpnoomen ap ne originoal "düütske" Befoulkenge wise (Se22), man as wi leeter (S. 37-45) sjoo, läite doo sik goud ut ooldfräiske Foarme ouleede. Doo "düütske" Familiennoomen (Se25) as uk dät "saksiske" Loundgjucht (Se62) sunt filicht eerste äntsteen as doo Seelter in Seelterlound woonden. Uur ju sudelke Ienfloud in doo Loundnoomen sjuch S. 390.
Doo geschichtelke Wällen läite us gans in Tjustergaid uur ju Tid fon ju Besiedelenge. An ju Foarm fon dät seelter Woud Jool "Rad" is oawers ättertouwisen, dät dät Seelterske sik al fon dät Aastfräiske ouschat hiede foar ju Besiedelenge fon Noudfräislound, alsoo foar ju Midde fon dät alfte Jierhunnert (Århammar 1969.59f.)
N wideren Iendruk kud wonnen wäide ut ju Ferspreedenge uur Europa fon doo Noomen doo uureenstämme mäd doo seelter Täärpnoomen Boukeläsk, Roomelse, Hollen un Skäddel (» Koarte, S. 17). Disse Noomen heere tou doo maast foarkuumende Noomentypen un ut hiere Ferspreedenge is mäd Foarbehoold outouleeden, dät n Wälle fon Kolonisationen sik fon dät Mudegebiet fon de Oamse (alsoo um Oamde/Emden) ätter dät Binnenlound wai bewääged hääbe kude. Ju Ferspreedenge fon doo Noomen stimt tou n grooten Deel mäd doo Hoohaidsgebiete fon doo fränkiske un angelsaksiske Rike in dät njuugende Jierhunnert. Bi glike Äntstoundenge fon aal doo Täärpe un Stääde waas dan ap n Äntstoundenge fon doo Seelter Täärpe in dät 7. bit dät 9. Jierhunnert tou sluten. Um ju Tid wäd disse Oart Noomen uk tou n eersten Moal naamd (Kramer 1978.64). Uur dät Oaler fon doo Säärken ferglike Tr13 + Anm. 15).
[Beoarbaidje] Leet Middeloaler
Dät eerste Moal in ju Geschichte heere wi wät ut Seelterlound in n Urkunde fon 1319, wieroun Bookeläsk (2N) unner doo fräiske Johanniterkommenden täld wäd (Ur48). In 1359 wäd ju Schoankenge fon n Stuk Foan in Baalenje an dät aastfräiske Klaaster Langen beuurkunded (Ur86). Dät leeter in dän Dullert unnergeene Klaaster kricht 1415 in jusälge Buurskup noch moal ein stucke phanes, dar man eede uppe graven mach, wiermäd tou glike Tid in n uurigens läichdüütsken Text doo ooldste Belääse fon doo seelter Woude Foan (Moor) un Eed (Torf) fuunen wäide (Ur246, fgl. Kramer 1971.44, Fort 1984.103).
In 1459 wud ne foar soowät trütich Jiere an dät Klaaster däine Schoankenge fon n Stuk Foan beuurkunded, deerum dät uur Ljude to Scarle dät hääbe wollen (Ur743). Ätter Friedländer (Ur743) schäl deerum uk di Foan in Scarle lääsen hääbe, wierfoar hi - wäil beleeken ap dän Oustand fon Langen - Litje Skäddel (Kleinscharrel) bi Tjootern ounnimt. Man deer ju Urkunde fon heer Johan curet to Ramslo apstoald is, waas dät wäil eer Skäddel in Seelterlound. In dät Jier 1472 beanspruchje eenige Baalenjer n Stuk Foan, dät fon hiere Oolden an dät Klaaster Langen schoankt wude; joo wuden oawers fon dän Gjuchter Herman ter Molen ter Oyta (Ait) in t Ungjucht sät (Ur910). Tou n sälgen Slus kumt 1475 her Ageld, kerchere to Uthende junuur eenige uur Baalenjer (Ur947).
Disse Uurkunden wise us oarich goude Kontakte mäd Aastfräislound. Dät me oawers leeter doo Foane wier hääbe wül, kon deerap wai tjude dät doo oarich moor wäid wuden wieren, filicht truch ju fon dät Klaaster in gratteren Umfang tougong sätte Eedgreeueräi.
Ätter t Sude hääbe wi n Tjuugnis fon minner früntelke Ferhooldnisse, as 1376 doo gemeene Buuren fon Skäddel betjuge, hiere Roowtoage jun Lampeken in Merne ienstaale tou wollen (Engelke 260). Merne is wäil Marren bi Lindern (Rü8 Register, S. 347), um 1800 noch Mornen (Lc6). In 1656 hat et, ju Skäddeler Meente af Säärke häd siet Moanskentoanken dän Roagentjaande in Grootenging, uk bi Lindern (Wi437). Dät tjut wäil ap oolden Honnelskontakt wai; filicht sunt joo doo Seelter Jäild scheeldich weesen. Soo wäd uk ju Familie Blok in Hollen al 1403 un 1458 mäd dän Tjaanden tou Bäärsel beloand (Rü5.556 un 5.762).
Dät wai un wier twiske Noude un Sude behärsket uk in n Ounfang ju politiske Geschichte fon Seelterlound. Dät wäd as Sagelterland naamd in n Urkunde fon n 25. Okt. 1400 (He297, fgl. Sello 32f.) as een fon doo Lounde doo fon Groaf Nicolaus fon Tecklenburg an dän Biskup fon Münster uurdrain wuden. Deer wäd ounnuumen (Sello 9ff., Fr32) dät Seelterlound laangere Tid Tecklenburgisk Hoohaidsgebiet weesen is, as uk ju Noaberstääd Ait (Friesoythe). Man weegen ju isolierde Loage schäl di Tecklenbuurger Ienfloud littik weesen hääbe. Doo Seelter betoalden bloot n "Greeuenschät" fon 4½ Tonne Butere.
In ju tusterge Tid um 1400 sunt düütelk doo aastfräiske Ienfloude gratter wuden. As 1399 di aastfräiske Hauptling Widzel tom Brok bi n Träffen in Tjootern (Detern) doodsloain wäd, wäide doo Seelter as Deedere naamd (Sello IVff., 29ff.). Widzel häd Seelterlound wäil ärooberje wüld. Daach fiende wi al ap n 23. Moai 1400 dät Sagharderland as Besiegler fon n Uurkunde, wieroun hovetlinge unde meynheyt des ghansen landes to Ostvreslande doo Hansestääde toutälle, fääre doo Vitalienbruure (Seeroowere) nit moor tou hälpen (Ur171). Noch 1417 wäd Segelterland (Rq112) tou doo fräiske Seelounde täld, man leeter heere wi niks moor fon politiske Ferbiendengen mäd dät Noude. Doo Seelter hieden wäil doo Münsterske Biskuppe as goude Loundesheeren ärkoand.
Unner Munsterske Härskup kud Seelterlound noch loange ne bestimde Oainständegaid bewoarje. Foarallen doo bi Hettema (He256-415) roate Uurkunden wise ne ganse Rige fon Fersäiken ap, um disse Oainständegaid ientoudomjen. In disse Strid wude 1587 dät Seelter Loundgjucht ap Schrift stoald (Sello 40). Ätter dät Loundgjucht (He256ff., Se38-64) wud Seelterlound ferwalted fon tweelich Burgemästere, fjauer ut älk fon doo trjoo Säspele Strukelje, Roomelse un Skäddel. Ap Fäästeläiwends Täisdai (Beekensdai) af ap Näijier (Se42) wuden älke Jier säks näie Burgemästere wääld ap n Säärkhoaf in Roomelse. Ätter Engelke (247) waas ju Gjuchtsferfoatenge scheen fräisk, man ätter Sello (62) saksisk. Ätter Siebs (Sa251) läite sik deerut man min Slusse uur ju Oustammenge fon doo Seelter luke.
[Beoarbaidje] Honnelstied (1500-1800)
N Sunnerloage kreech Seelterlound truch Honnel un Schipfoart, wierbi toueerst Eed (Torf) wäil ju Hauptrolle spielde. Leeter wuden weegen dän Dikbau in Aastfräislound uk Flintsteene ut dän Humling wichtich. Deer iuenske wäide noch uur Artikkele naamd, as Kolonioalweere un Soalt (St5.1.4). Schwalb (Side 63) häd an Hound fon Schattengsregistere dän Ferloop fon doo Ienwoonertaale fon eenige Täärpe in un um Seelterlound fergliked. Deerbi wisde sik, dät fon 1500 bit 1800 ju Befoulkenge fon Roomelse mäd 150% tounuumen hiede, wült ju fon Lohe an de Söiste bolde glik bleeuen waas. Bi glike Utgongsbedingengen hieden butendät doo seelter Täärpe al 1472 soowät säksmoal soofuul Huushollengen as doo Täärpe an de Söiste. Deerut wist sik ju wichtige Rulle fon Honnel un Schipfoart. Deertruch koanden doo Seelter ju groote Waareld, wät sik wist ut fjauer seelter Studente 1457-1459 in Rostock (Schulte 1930 .148f.) un dän Geleerde Hinrich Scheeve um 1520 (Ni474).
Noch in 1779 hat et dasz die Saterlander als mit wenigen ackerbow versehen tag und nacht beständig mit ihren bothen auf den wässeren und in fremden landen fahren, dadurch ihr brod und onera publica [Loundeslasten] gewinnen mueszen, und also dem exerciren nicht wie andern beijhause seijende beerbte abwarten konnen (He357). Un in dät Jier 1800 hat et Die Schiffahrt ist ihr eigentlicher Gelderwerb. In Scharle hat jeder Saterländer ein auch zwei Boote. [..] Auf diesen schaffen sie Waaren den Fluß hinauf. (Hoche 223).
Intwiske bleeu Seelterlound foar ju Butewaareld unbekoand, wät me sjucht an ju Ferteekenge ap oolde Koarten (» S. 18). Daach waas Seelterlound nit gans ousleeten un soo foont uk dän lutterske Gloowe Iengong. Al in 1535 rakt dät Teekene deerfon (Wi412) un as 1613 di katoolske Gloowe wier in dät Amt Kloppenbuurich ienfierd wäd, fiende sik in Seelterlound träi lutterske Preetjere. Ju Rekatholisierengs-Oarbaid stokkede oawers al in 1618, as di 30-jierige Kriech utbriek. Noch immer wäd fertäld fon doo Mansfäilder, doo in n Dezember 1622 uur dän befäärsenen Foan in Seelterlound ountroangen un deer schräkkelk huuseden (Tr12f., Ni478, M3.79f.). In 1649 hat et, dät dät Säspel Strukelje bolde äntfoulked is (Br45).
Noch bit 1630 mouten lutterske Preetjere in hiere Amt bliuen weese (Wi419). Fon 1642 bit 1651 roat dät Pestoor Manegolt foar gans Seelterlound. Ju Säärke waas oawers wäil soo ferwuden, dät hi dät nit bewaltigje kude. Soo wuden fon 1651 bit 1660 (in Skäddel bit 1664) Jesuiten ätter Seelterlound soand. Deerätter koomen wier Waareldsgäistelke. Uur n Foulge fon ju Rekatholisierenge » bi 40N (Tjootern).
In 1795 fäl ju Konkurrenz fon dän holloundske Honnel wäch weegen ju frantsööske Besättenge deer. Deerfon schäl di seelter Honnel just as di fon Oamde profitierd hääbe (Kalma 291). Dät wud minner as Napoleon in 1806 ju Blokkade jun Änglound ienfierde. Soo waas di Honnel al bolde tou Eende as 1811 ju frantsööske Okkupation foulgede (Ni487). Deermäd koom uk n Eende an ju seelter Sälwenferwaltenge un kreech älke Täärp n Maire. In 1812 wud dät seelter Archiv mäd Ikemäiten un Gesätsbouke eepentelk ferkooped.
As 1813 doo Frantsoosen wier ferdriuen wuden, toachten doo Seelter dät joo hiere Fräiegaid wier krige schulen (M3.87). Man intwiske wieren joo in Foulge fon dän Riksdeputationshauptslus al 1803 mäd Ait un Kloppenbuurich an Ooldenbuurich keemen un doo Ooldenbuurger wieren deer nit mäd ienfersteen: "Im Jahre 1815 zog ein kleines Mißverständniß, indem nämlich eine etwas freye Reklamation ihrer vermeinten Rechte für Empörung angesehen wurde, ihnen ein Militair-Commando zu, welches aber bald wieder abzog" Ni488; » uk 1630S.
[Beoarbaidje] Ätter ju frantsööske Tid
Ätter ju frantsööske Tied bloide ju Honnel nit wier ap (Br51), wäil uk deerum dät Aastfräislound dän Ienfier fon Eed mäd n sweeren Tol belaide (Br60). Deertruch koom Seelterlound in groote Äärmoud. Doo Seelter geenen deerum bi Sumerdai as Mäddere (Holloundsgungere) ätter doo rike Kloaigruunde fon Groningen un Wäästfräislound (Ls349-351, B15.16). Uk koom dät tou ne gewaltige Utwonnerenge ätter Amerikoa (Louisville, Cincinnati) (Br46). Eerste juun 1900 wud dät wier beeter, as Eedhonnel un Skipfoart wier aplieuweden truch doo näie Kanoale. Noch beeter wud dät truch dän Gebruk fon Kunstmjuks un ju Foan-Kultiwierenge. Um 1900 koomen näie Sträiten (» 239U, 1197R) un 1908 wud ju Iersenboan truch Seelterlound in Bedrieuw nuumen (Ls130).
